Sahne Üstü Ayakta Ne Demek? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından Bir Bakış
İstanbul’da yaşıyorum, 29 yaşında bir genç yetişkinim ve günün büyük bir kısmını sokaklarda, iş yerinde, toplu taşımada, kısacası insanların arasında geçiriyorum. Her gün gözlemlediğim bir şey var: İnsanlar, yaşadıkları toplumsal cinsiyet rollerine, toplumsal beklentilere, çeşitliliğe ve sosyal adaletin ne olduğuna dair farkındalıklarına göre “sahne üstü ayakta” durma şekillerini belirliyorlar. Peki, “sahne üstü ayakta” ne demek? Bu kavramı sadece tiyatro ve sahne sanatlarıyla ilişkilendirmemek gerek. Çünkü her birimiz, hayatın sahnesinde ayakta durduğumuzda, toplumun bize biçtiği rollere göre yerimizi alıyoruz. Sahne, bazen işe giderken otobüste, bazen bir toplantıda, bazen de sosyal medya üzerinden sosyal kimliklerimizi sergilerken karşımıza çıkıyor.
Sahne Üstü Ayakta Durmak: Toplumsal Cinsiyet ve Sosyal Roller
İstanbul’un kalabalık caddelerinde yürürken, her gün gördüğüm bir manzara var: İnsanlar, farklı kimliklerle bu şehirde yerlerini almak için “sahne üstü ayakta” duruyorlar. Kadınlar, erkekler, LGBTQ+ bireyler… Her birinin toplumsal cinsiyet rollerinden kaynaklı farklı beklentilerle karşı karşıya olduğunu görmek mümkün. Kadınlar, genellikle daha dikkatli, sakin ve uyumlu bir şekilde hareket etmeye teşvik edilirken, erkekler daha sert, iddialı ve kendinden emin olmaya zorlanıyor. Bu toplumsal roller, sahne üstü ayakta durmalarını şekillendiriyor. Peki, bu “sahne” gerçekten onların istediği gibi mi? Yoksa onlara biçilen bir rol mü?
Bir sabah, işe giderken metrobüste önümdeki kadına bakıyordum. Omuzları düşmüş, telefonu elinde, tek başına. Etrafındaki kalabalığa rağmen, o kadar yalnız görünüyordu ki… Bir an, onun gerçekten kendi isteğiyle orada durup durmadığını düşündüm. Sahne üstü ayakta durma, sadece fiziksel bir duruş değil, aynı zamanda bir psikolojik durum. Çoğu kadının, sosyal normlar ve toplumsal cinsiyet rolleri nedeniyle bir şekilde “ayakta kalmak” zorunda bırakıldığını hissediyorum. Bu, toplumun kadınlardan beklediği, “güçlü” ve “bağlantısız” olmaları gereken bir durum. Ama bir insanın, durduğu yerde kendi kimliğini bulması, aynı zamanda bir toplumsal yükten kurtulması çok zor bir şey.
Çeşitlilik ve Sahne Üstü Ayakta Durmak
İstanbul’da toplumsal çeşitlilik, hayatın her alanında kendini gösteriyor. Bazen toplu taşıma aracında bir çocuğun, bir yaşlının veya bir engelli bireyin bir köşede tek başına oturduklarını görmek, beni derinden etkiliyor. Toplumun farklı grupları, özellikle de dezavantajlı konumda olanlar, “sahne üstü ayakta” durduklarında karşılaştıkları zorluklar, genellikle görülmez. Oysa herkesin eşit şartlarda yer alabileceği bir toplum, aslında daha da güçlenir. Fakat, gerçekte, çoğu zaman bu insanlar, hem fiziksel hem de toplumsal engellerle karşılaşıyorlar. Örneğin, metrobüste ayakta kalan bir engelli bireyin, o kalabalık içinde gerçekten “var” olabilmesi, ne kadar zor bir mücadeledir. İnsanlar, sınıf, yaş, engellilik gibi faktörlere göre sahnede yer almakta eşit değil.
Bir başka örnek, toplu taşımada genellikle gözlemlediğim bir durumdur. Genç bir adamın, cebindeki telefonu okurken, yaşlı bir kadına yer vermek zorunda olduğunu fark etmesi ve ardından ona yer vermesi… Bu, o gencin farkındalığının bir yansımasıdır. Fakat bu sadece onun kişisel bir kararıdır. Eğer toplumsal olarak daha geniş bir adalet ve eşitlik anlayışı olsaydı, bu tür davranışlar daha doğal hale gelirdi. Sahne üstü ayakta durmak, bazen sadece bir kimlik meselesi değil, aynı zamanda bir toplumun hangi değerleri benimsediğiyle de ilgilidir. Çeşitliliğin olduğu bir toplumda, her birey kendi yerini bulmalı ve toplumun tüm kesimlerinin eşit şartlarda var olabilmesi sağlanmalıdır.
Sosyal Adalet ve Sahne Üstü Ayakta Durmak: Kim Gerçekten Ayakta Durabiliyor?
Sosyal adalet, toplumda herkesin eşit haklara sahip olmasını sağlamakla ilgilidir. Ancak, sahne üstü ayakta durmak, sosyal adaletin henüz tam anlamıyla sağlanmadığı bir dünyada, bazen sadece bir hayal olabilir. Gerçekten sahne üstünde ayakta durabilen kimse yoksa, bu toplumun adalet anlayışının eksikliğinden kaynaklanır. Örneğin, kadınların iş gücüne katılımındaki engeller, LGBTQ+ bireylerin yaşadığı ayrımcılık ve engelli bireylerin yaşamlarındaki zorluklar, sosyal adaletin henüz tamamlanmamış olduğunu gösteriyor.
Bir işyerinde, kadınların daha az terfi ettiği bir ortamda, sahne üstü ayakta durmanın ne kadar zor olduğunu düşünüyorum. Kadınlar genellikle liderlik pozisyonlarında daha az yer buluyorlar. Eğer sahne üstü ayakta durmak, bir anlamda “toplumun önünde olmak”sa, o zaman herkes bu hakkı eşit şekilde kullanamıyor demektir. Aynı şey, engelli bireyler ve LGBTQ+ toplulukları için de geçerli. Bir iş yerinde ya da toplu taşımada, onlar için koşullar ne kadar eşit? Sahne üstü ayakta durmak, ne yazık ki bazılarımız için daha zorlu bir yolculuk.
Sonuç: Sahne Üstü Ayakta Durmak ve Eşitlik
Sonuç olarak, “sahne üstü ayakta durmak” sadece fiziksel bir duruş değil, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adaletin ne kadar ilerlediğiyle de doğrudan ilişkili bir kavram. Hepimiz farklı toplumsal rollerle şekillendirilmişken, bazı grupların bu sahnede daha kolay yer bulduğunu, bazılarının ise zorluklarla karşılaştığını görüyoruz. Toplum olarak, sahne üstü ayakta durmanın herkes için eşit olduğu bir yer yaratmak, aslında hepimizin sorumluluğudur. Sahne, sadece fiziksel bir alan değildir, aynı zamanda hepimizin adalet ve eşitlik için durmamız gereken bir yer. Kimse, kimseye yer vermek zorunda kalmamalı, çünkü her birey zaten kendi yerini hak eder.