Vayvay Nerenin? Küresel ve Yerel Açıdan Bir Bakış
Bursa’da yaşıyorum, 26 yaşındayım, her sabah iş için evden çıkarken kendimi bir miktar kaybolmuş hissediyorum. Yani, bir sabah erken saatlerde yolda yürürken kafamda binlerce düşünce var: iş, arkadaşlar, aile, sosyal medya, dünya… Ve birden aklıma geliyor: “Vayvay nerenin?” O kadar içimden geldi ki bu soruyu, düşündüm, acaba bu soru sadece bana mı ait yoksa gerçekten de “Vayvay” bir kültür mü yaratmış? Küresel ve yerel açıdan “Vayvay nerenin?” sorusunun nereye oturduğunu, ne anlama geldiğini hep merak ettim. Şimdi size bunu anlatacağım.
“Vayvay Nerenin?” Türkiye’de Ne Anlama Geliyor?
Türkiye’de “Vayvay nerenin?” sorusunun nasıl duyulduğunu, ne anlama geldiğini düşündüğümüzde aslında bu sorunun en çok duyulduğu yerlerin başında şehirlere ait farklı renkler ve farklı hayatlar geliyor. Bu soru, Bursa’dan İstanbul’a, Kayseri’den İzmir’e kadar farklı anlamlar taşıyor. Sadece bir şehirden diğerine geçerken, kelimenin nasıl evrildiğini görmek bile başlı başına ilginç bir deneyim.
Mesela Bursa’da “Vayvay nerenin?” demek, genelde birinin tavırlarını veya giyimini, genel havasını beğenip, ona olan ilgiyi gizlemek istemediğinizde kullandığınız bir soru. Genelde de “Aaa, sen bu kadar şık, böyle bir tarz nereden geliyor?” gibi bir merak duygusuyla gelir. Bursa’nın daha geleneksel ve sakin havasıyla bu soruyu sormak, o biraz “yok canım, nereden” havasındaki tınıyı da taşıyor.
İstanbul’a gittiğinde ise aynı soru, daha fazla “Birader, nereden geldin?” sorusuna dönüşüyor. Daha büyük, daha kozmopolit bir şehirde, farklı kültürlerden gelen insanlar arasında “Vayvay nerenin?” sorusu aslında daha çok şaşkınlıkla ve takdirle söyleniyor. İşte bu noktada, sorunun anlamı değişiyor. Bu defa “Şu tarzı ben de istiyorum ama İstanbul’da kimse böyle giyinmiyor.” gibi bir hissiyatı da barındırıyor.
Kültürel Çeşitlilik ve “Vayvay Nerenin?” Dünyada Nasıl?
Dünyada “Vayvay nerenin?” sorusunu daha global bir boyutta düşündüğümüzde, aslında bunun tam karşılığı yok diyebilirim. Ama benzer bir tavrı, Amerika’daki bazı şehirlerde “Where are you from?” (Nerelisin?) sorusunda görebiliyoruz. Yani, bu soruyu sorduğunuzda, tıpkı Türkiye’deki gibi, karşınızdakinin kimliğini merak ediyorsunuz, o kimliği de beğeniyorsunuz. Mesela New York’a gittiğinizde ya da Londra’daki uluslararası bir etkinlikte, insanların size bu tarz bir soru sorması oldukça yaygın. Ama oradaki soru, daha çok kökeninizi anlamaya yönelik.
Örneğin, New York’taki bir festivalde, bir sanatçı ya da sokak modasıyla dikkat çeken biriyle karşılaştığınızda, “Vayvay nerenin?” diyen biri bulmanız pek olası değil. Ama gözlemlerime göre, orada insanlar daha çok “Where are you from?” şeklinde sorularla, karşındakinin bulunduğu şehirdeki özelliğine bakarak sormayı tercih ediyor. Oradaki “Vayvay nerenin?” sorusu aslında bir tespit değil, bir merak, bir kimlik arayışı. İnsanlar, şehirlere dair aidiyetlerini daha belirgin şekilde vurgulamak istiyor.
Türkiye’deki Diğer Şehirlerde “Vayvay Nerenin?” Nasıl Anlaşılır?
Evet, şimdi diğer büyük şehirlerden örnekler vermek gerekirse; mesela Kayseri’de “Vayvay nerenin?” demek, genellikle bir kişinin yaptığı işin ya da giyiminin farklı olduğu bir ortamda söyleniyor. Kayseri halkı çok fazla orijinal bir tarzı sevmez. Burada daha muhafazakâr bir yaşam tarzı hakim. Dolayısıyla bu soru, biraz da şaşkınlıkla yapılır. Yani Kayseri’de “Vayvay nerenin?” demek, o kişiye biraz da “Sen kimsin?” gibi bir soru anlamı taşır.
İzmir’de ise durum biraz daha farklı. İzmir’de “Vayvay nerenin?” demek, tipik bir takdir ifadesidir. İzmir halkı, Türkiye’nin diğer büyük şehirlerine nazaran daha özgür ruhlu ve daha fazla kültürel çeşitliliğe sahip. Bu sebepten “Vayvay nerenin?” sorusu İzmir’de, birinin stilini beğenmenin çok doğal bir yolu olarak kullanılır. Burada soru sadece kimlik ya da köken merakıyla değil, daha çok bir stil beğenisiyle söylenir.
“Vayvay Nerenin?” ve Kültürel Aidiyet
“Vayvay nerenin?” sorusu, sadece bir şehirden diğerine taşınan bir soru değil. Aynı zamanda kültürel aidiyetin, bir yerin “kimlik” kavramının da bir parçasıdır. Örneğin, İstanbul’dan gelen biri ile başka bir şehirden gelen biri arasındaki farkı sadece giyim tarzıyla değil, konuşma tarzı, davranış biçimleriyle de anlayabilirsiniz. Bu durumda, “Vayvay nerenin?” sorusu, bir yerdeki insanın kimliğini anlamaya yönelik güçlü bir araç haline gelir.
Globalleşen dünyada, insanların birbirinden farklı kültürleri benimsemesi ve bu kültürlerle harmanlanması da bu sorunun anlamını değiştiriyor. Dünyanın dört bir yanında insanlar, bu soruyu bir yandan öğrenmek için, bir yandan da karşındakini takdir etmek amacıyla soruyor. Yani, hem bir aidiyet hem de bir saygı ifadesi olarak “Vayvay nerenin?” sorusunun evrensel bir anlamı var.
Sonuç: “Vayvay Nerenin?” Sadece Bir Soru Değil
Sonuçta, “Vayvay nerenin?” sorusu, birinin tarzını, kimliğini, şehrini ve yaşam biçimini sorgulamakla birlikte, aslında o kişinin hayatına duyulan bir hayranlık ve ilginin de ifadesidir. Hem Türkiye’de hem de dünya çapında, bu soru, farklı kültürlerin kendilerini ifade etme biçimleriyle harmanlanarak her defasında bir başka anlam kazanıyor. Sadece bir soru değil, aynı zamanda bir kültürel keşif. Ve evet, bir gün biri bana “Vayvay nerenin?” derse, belki de bu sorunun evrenselliğine dair çok daha fazla şey keşfedeceğim.